Mewy nad Bałtykiem to nie jeden ptak, tylko cała grupa gatunków – a większość spacerowiczów myli je z rybitwami albo wrzuca wszystkie do wspólnego worka „mewa”. Nad polskim wybrzeżem regularnie widać ich kilka, a rozróżnia je zwykle kilka prostych cech: wielkość, kolor nóg i dzioba oraz głowa. W tym przewodniku pokazujemy sześć najczęstszych mew Bałtyku, uczymy odróżniać mewę od rybitwy i tłumaczymy, dlaczego lepiej nie karmić ich pieczywem. Na końcu czeka klucz do rozpoznawania w PDF, który zmieści się w plecaku.
Mewy Bałtyku w pigułce
- Nad polskim wybrzeżem regularnie gniazduje pięć gatunków mew, a najliczniejsza z nich jest śmieszka, nie mewa srebrzysta.
- Gatunek rozpoznasz najszybciej po trzech cechach: wielkości, kolorze nóg i dziobie (czy ma czerwoną plamkę).
- Młode mewy przez pierwsze 1-4 lata są brązowe i nakrapiane, dlatego tak łatwo pomylić je z innym gatunkiem.
- Wszystkie te mewy są objęte ochroną gatunkową, a karmienie ich pieczywem szkodzi – zawiera sól i tzw. kwas chlebowy.
Ile gatunków mew zobaczysz nad Bałtykiem – i jak je rozpoznawać
W Polsce stwierdzono ponad 20 gatunków mew, ale większość to ptaki zalatujące, które trafiają tu wyjątkowo. Regularnie lęgowych jest tylko pięć do siedmiu, a na co dzień nad Bałtykiem spotkasz kilka: śmieszkę, mewę siwą i srebrzystą, a przy odrobinie szczęścia siodłatą albo małą.
Zanim zaczniesz zgadywać gatunek, przejdź przez cztery cechy – zwykle wystarczą, żeby zawęzić wybór:
- Wielkość – do czego ptak jest podobny: do gołębia, wrony czy kruka.
- Nogi – ich kolor (czerwone, żółte, żółtozielone czy różowo-cieliste) bywa rozstrzygający.
- Dziób – kolor oraz to, czy ma czerwoną plamkę przy końcu.
- Głowa – latem kaptur (i jakiego koloru) albo biała; zimą często ciemna plama za okiem.
Do tego dochodzi wiek. To on odpowiada za większość pomyłek: młode mewy przez pierwsze lata noszą brązowe, „nakrapiane” upierzenie i dopiero po 2-4 latach wyglądają jak dorosłe ptaki z podręcznika. Ta sama mewa inaczej wygląda tuż po wylocie z gniazda, inaczej jako dwulatek, a jeszcze inaczej latem i zimą.
Nie zniechęcaj się, jeśli na początku wszystko wygląda tak samo. Mewy to jedna z trudniejszych grup ptaków. Dr Szymon Bzoma, ornitolog z Gdyni i prezes Grupy Badawczej Ptaków Wodnych KULING, zwraca uwagę, że część gatunków jest do siebie bardzo podobna i krzyżuje się w naturze, a wśród obserwatorów pewne oznaczanie mew uchodzi za „jeden z wyższych poziomów doświadczenia”.
„Wśród ptasiarzy na świecie panuje przekonanie, że nauczyć się odróżniać mewy to jeden z wyższych poziomów doświadczenia.”
– dr Szymon Bzoma, ornitolog, prezes Grupy Badawczej Ptaków Wodnych KULING
Klucz gatunków – sześć mew, które zobaczysz najczęściej
Poniżej sześć gatunków, na które trafisz nad polskim wybrzeżem najczęściej. Zwracaj uwagę na nogi, dziób i głowę – to one najszybciej zdradzają, kogo masz przed sobą.
Śmieszka – najpospolitsza i najbardziej myląca
To najliczniejsza polska mewa i zarazem ta, którą najczęściej bierze się za rybitwę. Jest mniej więcej wielkości gołębia, z czerwonym, cienkim dziobem i czerwonymi nogami. Latem rozpoznasz ją po ciemnym, czekoladowo-brązowym kapturze na głowie. Zimą kaptur znika i zostaje po nim tylko ciemna plama tuż za okiem – to wtedy najłatwiej ją pomylić. Śmieszka jest szybka, zwrotna i trzyma się w stadach; najliczniej gniazduje wcale nie nad morzem, lecz w głębi kraju.
Mewa siwa (dawniej „pospolita”)
Nieco większa od śmieszki, wyraźnie mniejsza od srebrzystej – w locie bywa z tą drugą mylona. Ma żółtozielony dziób bez czerwonej plamki, żółtozielone nogi i ciemniejszy od śmieszki wierzch skrzydeł. Jej dawna nazwa, „mewa pospolita”, wprowadzała w błąd, bo wcale nie jest u nas najpospolitsza – dlatego Sekcja Ornitologiczna Polskiego Towarzystwa Zoologicznego upowszechniła nazwę „mewa siwa”.
Mewa srebrzysta – ta duża z żółtym dziobem
Duża i masywna mewa, wielkością porównywalna z krukiem. Ma mocny, żółty dziób z czerwoną plamką na żuchwie, jasne oko i różowo-cieliste nogi; grzbiet jest szary, a końce skrzydeł czarne z białymi plamkami. To ptak długowieczny, dożywa nawet trzydziestu lat, i chętnie gniazduje na dachach w miastach. Ciekawostka prawna: spośród naszych mew to właśnie srebrzysta objęta jest ochroną częściową, a nie ścisłą.
Mewa białogłowa – sobowtór srebrzystej
Do niedawna uważano ją za podgatunek srebrzystej i na pierwszy rzut oka wygląda niemal tak samo. Najpewniej rozstrzygają nogi: u białogłowej są żółte, u srebrzystej różowo-cieliste. Ma też nieco ciemniejszy grzbiet. W Polsce gniazduje coraz częściej, głównie w głębi lądu nad dużymi rzekami.
Mewa siodłata – największa mewa świata
Naprawdę duży ptak o niemal czarnym grzbiecie, który odcina się od białej reszty ciała jak „siodło”. To największa mewa na świecie. Nad Bałtykiem widuje się ją głównie zimą i podczas przelotów, choć w okolicach Gdyni potrafi też gniazdować. Masywny, żółty dziób i różowe nogi dopełniają obrazu.
Mewa mała i inne, rzadsze gatunki
Mewa mała to z kolei najmniejsza mewa świata. Latem nosi pełny czarny kaptur – to dobra wskazówka, bo u śmieszki kaptur jest brązowy, a nie czarny. Poza tą szóstką na wybrzeżu pojawiają się jeszcze inne mewy: żółtonoga w drodze ze Skandynawii do Afryki (o żółtych nogach i ciemnym grzbiecie) czy czarnogłowa, która gniazduje u nas nielicznie. Mewa jest zresztą symbolem Słowińskiego Parku Narodowego, gdzie ptaki wybrzeża widać wyjątkowo dobrze.
| Gatunek | Wielkość | Głowa latem | Dziób | Nogi |
|---|---|---|---|---|
| Śmieszka | mała (jak gołąb) | brązowy kaptur | czerwony, cienki | czerwone |
| Mewa siwa | średnia | biała | żółtozielony, bez plamki | żółtozielone |
| Mewa srebrzysta | duża (jak kruk) | biała | żółty z czerwoną plamką | cieliste (różowe) |
| Mewa białogłowa | duża | biała | żółty z czerwoną plamką | żółte |
| Mewa siodłata | bardzo duża | biała | masywny, żółty z plamką | cieliste (różowe) |
| Mewa mała | najmniejsza | czarny kaptur | krótki, ciemnoczerwony | czerwone |
Mewa czy rybitwa – jak je odróżnić
Rybitwy należą do tej samej rodziny co mewy, ale są od nich smuklejsze i delikatniejsze. Mają wąskie, ostro zakończone skrzydła, długi i często rozwidlony ogon („jaskółczy”) oraz prosty, cienki dziób, a po rybę nurkują z lotu. Mewa jest przy nich cięższa i bardziej krępa, ma szersze, zaokrąglone skrzydła i krótszy, prosto ścięty ogon.
Jest też prostszy trop. Rybitwy są u nas tylko latem – zimują w Afryce, więc zimą nad wodą prawie na pewno patrzysz na mewę. Rybitw nie spotkasz też na polach czy wysypiskach; mewy, jako ptaki wszystkożerne, bywają tam na porządku dziennym. Sylwetki obu grup pokazuje poniższe zestawienie.
Mewy a człowiek – dachy, karmienie i ochrona
Coraz częściej mewy gniazdują nie na klifach czy wyspach, lecz na płaskich dachach budynków – także w centrach miast. Dla ptaka taki dach to bezpieczny odpowiednik nadmorskiej półki skalnej: trudno dostępny dla drapieżników, a w pobliżu zwykle łatwo o jedzenie. Dlatego mewy widać dziś nie tylko na gdyńskich plażach i na polskim wybrzeżu, ale i nad ruchliwą ulicą. Wybrzeże dzielą zresztą z innymi mieszkańcami Bałtyku – morświnem, jedynym waleniem tego morza, i fokami, które coraz częściej odpoczywają na bałtyckich plażach.
Najczęstszy błąd w kontakcie z mewami to karmienie ich pieczywem. Chleb zawiera sól, której ptaki nie są w stanie sprawnie wydalić, a w przewodzie pokarmowym rozkłada się do tzw. kwasu chlebowego – stąd biegunki i kwasica. U młodych ptaków dieta oparta na pieczywie prowadzi do „zespołu anielskiego skrzydła”, czyli trwałej deformacji skrzydeł, nieuleczalnej u dorosłych osobników. Na dodatek chleb daje złudne uczucie sytości, więc ptak nie szuka wartościowego pokarmu. Na szkodliwość dokarmiania pieczywem zwraca uwagę m.in. Instytut Ochrony Środowiska – Państwowy Instytut Badawczy, a spółka Gdańskie Wody przypomina, że resztki chleba zanieczyszczają też zbiorniki. Jeśli chcesz pomóc, karm ziarnem, na suchym brzegu i nigdy do wody; więcej o tym, dlaczego chleb szkodzi ptakom, piszą koledzy z Przyrody Polskiej.
Mewy są w Polsce objęte ochroną gatunkową na podstawie ustawy o ochronie przyrody z 2004 roku oraz rozporządzenia Ministra Środowiska z 16 grudnia 2016 roku. Większość gatunków, w tym śmieszka i mewa siwa, podlega ochronie ścisłej; mewa srebrzysta – ochronie częściowej. W praktyce oznacza to, że nie wolno niszczyć gniazd, jaj ani piskląt, a ptaków nie należy płoszyć – zwłaszcza w sezonie lęgowym.
Mewy to jeden z wielu wątków, na jakie składa się życie Morza Bałtyckiego – od zasolenia i prądów po zwierzęta, które je zamieszkują.
Klucz do rozpoznawania mew – PDF do wydruku
Ściąga z sylwetkami i cechami sześciu najczęstszych gatunków oraz szybkim testem „mewa czy rybitwa”. Weź ją na plażę albo powieś przy oknie.
Najczęściej zadawane pytania
Ile gatunków mew żyje w Polsce?
W Polsce stwierdzono ponad 20 gatunków mew, ale większość to ptaki zalatujące, spotykane wyjątkowo. Regularnie lęgowych jest tylko pięć do siedmiu, m.in. śmieszka, mewa siwa, srebrzysta, białogłowa i czarnogłowa. Najliczniejsza jest śmieszka.
Jak odróżnić mewę od rybitwy?
Rybitwa jest smuklejsza, ma wąskie, ostro zakończone skrzydła, długi i często rozwidlony ogon oraz nurkuje za rybą. Mewa jest bardziej krępa, ma szersze skrzydła i krótszy, prosto ścięty ogon. Zimą sprawa jest prosta: rybitwy są wtedy w Afryce, więc nad wodą widać właściwie tylko mewy.
Która mewa jest największa?
Największa na świecie jest mewa siodłata, o niemal czarnym grzbiecie; nad Bałtykiem widuje się ją głównie zimą i na przelotach. Spośród mew, które spotkasz na co dzień, największa jest mewa srebrzysta – wielkością zbliżona do kruka.
Dlaczego mewy gniazdują na dachach w miastach?
Płaski dach przypomina ptakom bezpieczną półkę skalną lub wyspę: jest trudno dostępny dla drapieżników, a w mieście łatwo o pokarm. Dlatego mewy, zwłaszcza srebrzyste, coraz częściej zakładają gniazda na dachach budynków, także z dala od morza.
Czy mewy są pod ochroną?
Tak. Mewy są objęte ochroną gatunkową na podstawie ustawy o ochronie przyrody i rozporządzenia z 2016 roku. Większość gatunków podlega ochronie ścisłej, a mewa srebrzysta – częściowej. Nie wolno niszczyć ich gniazd, jaj ani piskląt.
Dlaczego nie wolno karmić mew pieczywem?
Chleb zawiera sól i rozkłada się do tzw. kwasu chlebowego, co u ptaków prowadzi do biegunek i kwasicy, a u młodych osobników do trwałej deformacji skrzydeł. Zapycha też ptaki bez wartości odżywczej. Jeśli chcesz dokarmiać, wybierz ziarno i syp je na suchym brzegu, nie do wody.
Źródła
- Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska – ochrona gatunkowa zwierząt (ustawa o ochronie przyrody z 16 kwietnia 2004 r.; rozporządzenie Ministra Środowiska z 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt).
- Sekcja Ornitologiczna Polskiego Towarzystwa Zoologicznego – polskie nazewnictwo gatunków ptaków.
- Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków (OTOP) – cechy rozpoznawcze mew i rybitw.
- Stacja Ornitologiczna Muzeum i Instytutu Zoologii Polskiej Akademii Nauk – biologia i występowanie mew.
- Instytut Ochrony Środowiska – Państwowy Instytut Badawczy – skutki dokarmiania ptaków pieczywem.
- Grupa Badawcza Ptaków Wodnych KULING – obserwacje mew na polskim wybrzeżu.