Głębokość Bałtyku – Głębia Landsort, mapa dna i dlaczego morze jest płytkie

Bałtyk jest zaskakująco płytki. Jego średnia głębokość to około 52-55 metrów, czyli ułamek średniej oceanów, która sięga rzędu 3700 metrów. Najgłębszy punkt, Głębia Landsort koło Gotlandii, ma 459 metrów – ale to wyjątek, a nie reguła. Ta płytkość nie jest tylko liczbą z tablic: rządzi niemal wszystkim, co dzieje się na morzu, od kształtu fali, przez tempo zamarzania zatok, po to, gdzie opłaca się stawiać wiatraki.

Jak głęboki jest Bałtyk?

Średnia głębokość Bałtyku wynosi około 52-55 metrów (dokładniej 52,3 m), a najgłębszy punkt sięga 459 metrów. To morze szelfowe, jedno z najpłytszych na świecie – jego średnia to zaledwie kilka procent średniej głębokości oceanów, którą podaje się na poziomie rzędu 3700 metrów. Większość powierzchni jest przy tym znacznie płytsza od tego maksimum.

Różnica między średnią a maksimum jest tu ważna, bo łatwo o nieporozumienie. Liczba 459 metrów opisuje jeden konkretny punkt na dnie, a nie warunki, na jakie trafisz w kąpielisku. Przy polskim brzegu dno opada łagodnie: w Zatoce Pomorskiej mowa o kilkunastu metrach, w Zatoce Gdańskiej średnio o około 60 metrach, a tuż przy plaży – o kilku. Rekordowe głębie leżą daleko od lądu, w środkowej i północnej części morza.

Głębokość zmienia się więc gwałtownie w zależności od miejsca. Południowe wybrzeże, w tym polskie, jest generalnie płytkie i piaszczyste, a dno opada powoli w miarę oddalania się od lądu. Dopiero w środkowej i północnej części morza, przy szwedzkim i fińskim brzegu, dno bywa strome i schodzi do wielkich głębi. Ta nierównomierność – płaskie płycizny obok lokalnych zapadlisk – jest jedną z cech, które najbardziej odróżniają Bałtyk od równych den oceanicznych.

To, że Bałtyk leży na płytkim szelfie kontynentalnym, odróżnia go od otwartych oceanów. Morze szelfowe (inaczej epikontynentalne) to takie, które zalewa fragment kontynentu, a nie osobną, głęboką nieckę oceaniczną. Dlatego dominują tu niewielkie głębokości, a rekordowe głębie są raczej lokalnymi zapadliskami niż regułą. Najpłytsze fragmenty dna to rozległe ławice – piaszczysto-kamieniste wypłycenia takie jak Ławica Słupska czy Odrzana, gdzie woda ma miejscami zaledwie kilka metrów.

Szerszy obraz morza – temperaturę, zasolenie i najważniejsze zjawiska – zbieramy w przewodniku po Morzu Bałtyckim. Tutaj schodzimy niżej: na samo dno.

Najgłębsze miejsca Bałtyku – mapa głębin

Dno Bałtyku nie jest równą misą. Tworzy je mozaika głębi, rynien łączących je ze sobą oraz piaszczysto-kamienistych ławic – pozostałości po lodowcu. Najgłębsza jest Głębia Landsort (459 m), a kolejne wielkie zagłębienia to Głębia Alandzka, Gotlandzka, Basen Botnicki, Gdańska i Bornholmska. Rynny – wąskie, wydłużone bruzdy w dnie, jak Rynna Słupska czy Bornholmska – spinają te głębie ze sobą i decydują o tym, jak przelewa się między nimi cięższa, przydenna woda.

Głębia Landsort leży w środkowym Bałtyku, około 50 km na północny zachód od Gotlandii i na południe od Sztokholmu. Ma kształt półksiężyca o długości blisko 20 km i szerokości do 3,2 km. Powstała z połączenia ruchów tektonicznych (uskok) i pogłębiającej erozji lodowcowej. Dla porównania: jej dno leży niemal dziewięć razy głębiej niż przeciętne dno Bałtyku, a słup wody nad nim odpowiada niemal dwóm warszawskim Pałacom Kultury i Nauki postawionym jeden na drugim.

Głębia Gotlandzka (około 250 m) rozciąga się południkowo między Gotlandią a wybrzeżem Łotwy i jest największym zagłębieniem właściwego Bałtyku. To tu najczęściej mierzy się stan natlenienia głębin, bo woda wymienia się w niej wyjątkowo powoli. Głębia Gdańska to z kolei najgłębszy punkt przy polskim wybrzeżu – około 118 m. Leży w południowej części Basenu Gotlandzkiego i łączy się z Głębią Bornholmską przez Rynnę Słupską. Poniżej mniej więcej 60-80 metrów w wielu głębiach pojawiają się tak zwane martwe strefy: warstwy przydenne, w których z powodu słabej wymiany wód brakuje tlenu i życie jest mocno ograniczone.

Głębie mają też trudną historię. W powojennych dekadach głębsze partie Bałtyku, w tym rejony basenów Gotlandzkiego i Bornholmskiego, były miejscem zatapiania amunicji, w tym bojowych środków chemicznych. Zalegające na dnie pozostałości do dziś są przedmiotem badań monitoringowych prowadzonych przez ośrodki naukowe – beztlenowe, chłodne i słabo mieszane głębiny spowalniają rozkład, ale nie usuwają problemu.

Dlaczego Bałtyk jest tak płytki?

Bałtyk jest płytki, bo jest młody. To morze poglacjalne, które uformowało się dopiero po ustąpieniu ostatniego zlodowacenia, mniej więcej 10-12 tysięcy lat temu. Jego misa to zagłębienie na szelfie kontynentalnym, wypełnione wodą stosunkowo niedawno w skali geologicznej – stąd niewielka średnia głębokość i dno pełne polodowcowych śladów.

Zbiornik zmieniał przy tym charakter kilka razy. Po lodowcu było tu najpierw słodkowodne Bałtyckie Jezioro Lodowe, potem słone Morze Yoldiowe, następnie znów słodkie Jezioro Ancylusowe, aż wreszcie słonawe Morze Littorynowe – najbliższe dzisiejszemu Bałtykowi. Ślady tych etapów, razem z formami usypanymi i wyżłobionymi przez lód, tłumaczą, dlaczego dno jest tak urozmaicone mimo młodego wieku morza.

Skala robi się czytelna dopiero w zestawieniu. Średnia Bałtyku (około 52 m) to mniej niż jedna trzecia średniej Morza Kaspijskiego i ułamek średniej Morza Śródziemnego. Przy średniej oceanów rzędu 3700 m Bałtyk wygląda jak cienka warstwa wody rozlana na dużej powierzchni.

Ten sam lodowiec, który zostawił po sobie płytką misę morza, uformował też polskie wybrzeże – mierzeje, przybrzeżne jeziora i wędrujące wydmy. Przyrodę tego pasa brzegowego opisuje szerzej materiał o Słowińskim Parku Narodowym, gdzie polodowcowy krajobraz wybrzeża widać najlepiej.

Co wynika z płytkości Bałtyku?

Płytkość nie jest szczegółem opisowym – to ona ustawia charakter całego morza. Mała objętość wody nad dużą powierzchnią sprawia, że Bałtyk reaguje szybko i gwałtownie, inaczej niż głębokie, otwarte akweny.

• Fala jest krótka i stroma. W płytkiej wodzie fale nie rozpędzają się jak na oceanie, za to szybko rosną i szybko się załamują – dlatego bałtycka fala jest trudniejsza, niż sugerowałaby wielkość morza.
• Woda szybko się nagrzewa i szybko wychładza. Niewielka objętość reaguje na pogodę w godziny, a nie w tygodnie, co widać po gwałtownych spadkach temperatury przy plaży.
• Płytkie i słabo słone zatoki łatwo zamarzają. Regularnie skuwa lodem najpłytsze akweny na północy i wschodzie – o mechanizmie tego zamarzania zatok decyduje właśnie mała głębokość.
• Wymiana wód jest słaba, a woda się warstwuje. Cięższa, bardziej słona woda zalega w głębiach pod lżejszą warstwą powierzchniową – dlaczego Bałtyk jest tak mało słony i jak układa się jego zasolenie, tłumaczymy osobno.
• Dno sprzyja energetyce. Płytki, twardy grunt daje dobre warunki do posadowienia fundamentów, dlatego akurat tu powstają morskie farmy wiatrowe.

Kto i jak mierzy dno Bałtyku?

Głębokości dna ustala się batymetrycznie – dawniej sondą ręczną, dziś echosondą i sonarem wielowiązkowym, które skanują dno pasami. Zebrane pomiary trafiają na morskie mapy nawigacyjne, z których korzysta żegluga. W Polsce mapy morskie i pomiary dna prowadzi Biuro Hydrograficzne Marynarki Wojennej, a badaniami naukowymi Bałtyku – między innymi Instytut Oceanologii PAN w Sopocie. To ich dane stoją za liczbami w tym artykule.

Batymetria nie jest wiedzą archiwalną. Dno się zmienia – piasek wędruje, ławice się przesuwają – więc mapy trzeba aktualizować, a dokładne pomiary głębokości są podstawą bezpiecznej nawigacji i planowania inwestycji na morzu. Sonar wielowiązkowy pozwala dziś odwzorować rzeźbę dna z dokładnością, o jakiej dawniej nie było mowy, i to jego skany stoją za szczegółowymi mapami głębin.

Płytkość ma tu jeszcze jeden skutek uboczny. Chłodna, mało słona i słabo natleniona woda przy dnie spowalnia rozkład drewna i metalu, dlatego Bałtyk zachowuje wraki lepiej niż cieplejsze, słone morza. To właśnie dzięki temu jego dno jest cenne dla archeologii podwodnej i dla nurków wrakowych.

Jeśli więc masz zapamiętać jedną liczbę, niech to będzie średnia: około 52 metry. Rekordowe 459 metrów Głębi Landsort robi wrażenie, ale to płytkie dno na większości powierzchni tłumaczy, dlaczego Bałtyk tak szybko się nagrzewa, tak łatwo zamarza i tak trudno oczyszcza. Od tej jednej liczby zaczyna się zrozumienie niemal każdego innego zjawiska na tym morzu.

Najczęstsze pytania

Jak głęboki jest Bałtyk?

Średnia głębokość Bałtyku to około 52-55 metrów, a najgłębszy punkt sięga 459 metrów w Głębi Landsort. Bałtyk uchodzi za morze płytkie, bo jego średnia to zaledwie kilka procent średniej głębokości oceanów.

Gdzie jest najgłębsze miejsce Bałtyku?

Najgłębsze miejsce to Głębia Landsort – 459 metrów. Leży w środkowym Bałtyku, około 50 km na północny zachód od Gotlandii i na południe od Sztokholmu, czyli daleko od polskich plaż.

Jak głęboki jest Bałtyk przy polskim wybrzeżu?

Przy polskim brzegu Bałtyk jest znacznie płytszy niż w rekordowych głębiach. Najgłębsza jest Głębia Gdańska – około 118 metrów, a w samej Zatoce Gdańskiej średnia głębokość to około 60 metrów. Tuż przy plaży dno opada łagodnie i mierzy zwykle kilka metrów.

Dlaczego Bałtyk jest tak płytki?

Bałtyk to młode morze poglacjalne, uformowane po ostatnim zlodowaceniu, mniej więcej 10-12 tysięcy lat temu. Leży w płytkim zagłębieniu szelfu kontynentalnego, dlatego jego średnia głębokość jest niska w porównaniu z otwartymi morzami i oceanami.

Czy Bałtyk jest jednym z najpłytszych mórz?

Tak. Ze średnią około 52 metrów Bałtyk należy do najpłytszych mórz szelfowych świata. Dla porównania średnia Morza Śródziemnego to 1438 metrów, a oceanów – rzędu 3700 metrów.

Źródła

• Instytut Oceanologii Polskiej Akademii Nauk w Sopocie – batymetria i badania głębin Bałtyku.
• Biuro Hydrograficzne Marynarki Wojennej – morskie mapy nawigacyjne i pomiary dna.
• Zintegrowana Platforma Edukacyjna Ministerstwa Edukacji Narodowej – charakterystyka Morza Bałtyckiego.
• Uniwersytet Gdański, Wydział Oceanografii i Geografii – opracowania batymetryczne i materiały o Bałtyku.
• HELCOM (Komisja Ochrony Środowiska Morza Bałtyckiego) – dane o środowisku Bałtyku.
• Nauka w Polsce (PAP) – materiały popularnonaukowe o Morzu Bałtyckim.