Tratwa ratunkowa – jak działa, jakie są rodzaje i jak z nich korzystać

Tratwa ratunkowa to napełniana powietrzem łódź, która ma utrzymać rozbitków przy życiu po opuszczeniu tonącego statku. Na co dzień jest szczelnie zapakowana w sztywny kontener lub miękką walizkę, a po wyrzuceniu za burtę i pociągnięciu linki sama napełnia się gazem z butli i rozkłada w ciągu kilkudziesięciu sekund. Ma zadaszenie chroniące przed wiatrem i falą oraz pakiet wyposażenia, dzięki któremu można przetrwać do przybycia ratowników.

Czym jest tratwa ratunkowa i jak działa?

Tratwa ratunkowa to pneumatyczna, czyli napełniana powietrzem, jednostka ratunkowa. W odróżnieniu od pontonu rekreacyjnego nie służy do pływania dla przyjemności, lecz do przetrwania. Na co dzień jest złożona i zapakowana, a jej komory są puste. Ożywa dopiero w sytuacji awaryjnej.

Mechanizm jest prosty i właśnie dlatego niezawodny. Do tratwy przymocowana jest długa linka, nazywana faleniem. Po wyrzuceniu pojemnika za burtę pociąga się tę linkę, co otwiera zawór butli ze sprężonym gazem, najczęściej dwutlenkiem węgla. Gaz w kilkadziesiąt sekund wypełnia komory wypornościowe, tratwa się rozkłada, a nad nią samoczynnie stawia się zadaszenie. Tratwa ma zwykle dwie niezależne komory, więc utrzyma się na wodzie nawet wtedy, gdy jedna z nich ulegnie uszkodzeniu. Od tej chwili jest gotowa, by przyjąć załogę.

Po co w ogóle tratwa, skoro są kamizelki? Ponieważ w wodzie, nawet w kamizelce, człowiek szybko się wychładza, a zimno bywa na morzu groźniejsze niż samo tonięcie. Wyjście z wody na suchą, osłoniętą tratwę wielokrotnie wydłuża czas przeżycia. Tratwa daje trzy rzeczy naraz: utrzymuje rozbitków nad wodą, chroni ich przed wiatrem i falą oraz sprawia, że łatwiej ich dostrzec z powietrza i z pokładu.

Tratwa jest ostatnim ogniwem w łańcuchu bezpieczeństwa morskiego – sięga się po nią, gdy statek trzeba opuścić. Nie zwalnia to jednak z wcześniejszych kroków: przed wejściem do tratwy trzeba założyć kamizelki ratunkowe i wezwać pomoc, na przykład sygnałem mayday.

Kontener czy miękka walizka?

Tratwy pakuje się w dwa rodzaje opakowań, które różnią się miejscem przechowywania i sposobem uwalniania. Wybór zależy od jednostki i tego, gdzie tratwa ma czekać na swój moment.

Sztywny kontener z włókna szklanego montuje się na zewnątrz, na pokładzie, w specjalnym koszu lub uchwycie. Jest odporny na słońce, wodę i uszkodzenia, a przede wszystkim może współpracować ze zwalniakiem hydrostatycznym, dzięki czemu uwolni się nawet bez udziału człowieka. Miękka walizka jest lżejsza i przechowuje się ją we wnętrzu jednostki, w bakiście lub schowku. Trzeba ją jednak w razie potrzeby samodzielnie wynieść i wyrzucić za burtę, bo nie zadziała automatycznie. Kontener jest więc naturalnym wyborem na pokład jednostek morskich, a walizka bywa wygodniejsza tam, gdzie tratwę trzyma się pod pokładem. O tym, które opakowanie i jaka klasa tratwy są wymagane, decydują przepisy dla danego typu jednostki i akwenu.

Zwalniak hydrostatyczny – jak tratwa uwalnia się sama

Najgroźniejsze są sytuacje, w których statek tonie tak szybko, że nikt nie zdąży ręcznie wyrzucić tratwy. Rozwiązuje to niewielkie urządzenie zwane zwalniakiem hydrostatycznym (HRU). To ono sprawia, że tratwa w kontenerze potrafi uratować się sama.

Zwalniak reaguje na ciśnienie wody. Gdy tonący statek zanurzy kontener na głębokość rzędu kilku metrów, urządzenie przecina mocowanie i uwalnia tratwę, która wypływa na powierzchnię. Falenie pozostaje przy tym przymocowane do statku, więc wyciągana linka otwiera butlę i tratwa się napełnia. Kluczową rolę odgrywa tu słabe ogniwo wpięte w linkę: jest tak dobrane, by wytrzymać napełnienie tratwy, a zerwać się, zanim idący na dno statek zdąży pociągnąć ją pod wodę. Dzięki temu tratwa zostaje na powierzchni, gotowa dla rozbitków.

Zwalniak hydrostatyczny samoczynnie uwalnia tratwę zanurzoną na głębokość nie większą niż kilka metrów. Słabe ogniwo linki zrywa się, zanim tonący statek pociągnie tratwę pod wodę.

Źródło: Międzynarodowa Organizacja Morska (IMO), norma ISO 9650

Klasy tratw: ISO 9650 i SOLAS

Nie każda tratwa nadaje się na każde wody. Wymagania wobec sprzętu zależą od tego, jak daleko od brzegu i w jak trudnych warunkach będzie używany. Tratwy rekreacyjne i sportowe porządkuje norma ISO 9650, a jednostki handlowe podlegają surowszym przepisom konwencji SOLAS.

Klasa	Przeznaczenie
ISO 9650-1	Wody otwarte i morskie, cięższe warunki i niższe temperatury (offshore).
ISO 9650-2	Wody przybrzeżne i osłonięte, łagodniejsze warunki (inshore).
ISO 9650-3	Wody osłonięte i śródlądowe, cieplejszy klimat.
SOLAS	Statki handlowe i pasażerskie; najsurowsze wymagania i pełny pakiet wyposażenia.

W ramach normy spotyka się też oznaczenia dotyczące czasu oczekiwania na pomoc. Wersja z krótszym pakietem awaryjnym przewidziana jest na krótsze przetrwanie, a wersja z rozszerzonym wyposażeniem na dłuższe oczekiwanie w cięższych warunkach. Tratwy używane w polskiej żegludze poddaje się certyfikacji, którą potwierdza między innymi Polski Rejestr Statków.

Co jest w tratwie ratunkowej?

Sama tratwa to dopiero początek. O przetrwaniu decyduje jej konstrukcja i pakiet wyposażenia, który znajduje się w środku. Dobra tratwa morska ma kilka cech, które razem dają szansę na przeżycie nawet w trudnych warunkach.

• Dwie niezależne komory – każda utrzyma tratwę na wodzie, nawet gdy druga zostanie uszkodzona.
• Zadaszenie – jaskrawopomarańczowy, samostawiający się namiot z taśmami odblaskowymi chroni przed wiatrem, słońcem i falą.
• Izolowana podłoga – ogranicza wychładzanie ciała przez zimną wodę pod spodem.
• Kotwica morska (dryfkotwa) – stabilizuje tratwę i spowalnia jej znoszenie z miejsca wypadku.
• Pakiet awaryjny – race i pochodnie sygnałowe, lustro sygnałowe, latarka, woda pitna, racje żywnościowe, apteczka, nóż, czerpak, gąbki, pompka i wiosło.
• Linki i drabinka – wewnętrzne i zewnętrzne liny ratunkowe oraz rampa lub drabinka ułatwiają wejście z wody.

Wiele tratw ma też kolektor wody deszczowej i światła aktywowane wodą, które zapalają się przy napełnieniu. Zapas wody i racji dobiera się do liczby osób, dla których tratwa jest przewidziana, tak aby wystarczył na czas potrzebny na dotarcie pomocy. Także samą wielkość tratwy dobiera się do liczby członków załogi – dostępne są modele na przykład cztero-, sześcio-, ośmio- i dwunastoosobowe – bo zbyt mała tratwa nie pomieści wszystkich rozbitków. Zadaszenie, izolowana podłoga i kotwica morska mają szczególne znaczenie w trudnych warunkach, na przykład podczas sztormu na Bałtyku.

Jak korzystać z tratwy w sytuacji awaryjnej?

Decyzję o opuszczeniu statku podejmuje się dopiero wtedy, gdy naprawdę trzeba – mówi się, że do tratwy należy „wchodzić w górę”, czyli z tonącego pokładu, a nie schodzić z jednostki, która jeszcze się utrzymuje. Sama procedura jest jednak stała.

1. Załóż kamizelki ratunkowe i zabierz to, co najważniejsze: radio UKF, radiopławę EPIRB, wodę i środki sygnałowe.
2. Upewnij się, że falenie jest przymocowane do statku, i wyrzuć kontener lub walizkę za burtę, na stronę zawietrzną.
3. Pociągnij mocno linkę, aż tratwa się napełni i rozłoży. Może to wymagać wyciągnięcia całej jej długości.
4. Wsiadaj jak najsuchszą drogą, najlepiej wprost z pokładu, bez wchodzenia do wody. Pomagajcie sobie nawzajem.
5. Gdy wszyscy są w środku i trzeba odpłynąć od tonącego statku, przetnij lub zwolnij falenie.
6. Rozwiń kotwicę morską, zamknij wejście, uruchom środki sygnałowe i czekaj na pomoc, oszczędzając siły.

Wezwanie pomocy i pozostanie w rejonie zdarzenia jest ważne, bo to ułatwia pracę służbom ratowniczym. Tratwa z kotwicą morską dryfuje wolniej, więc pozostaje bliżej ostatniej znanej pozycji, którą podano w wezwaniu.

Po wejściu do tratwy liczy się przede wszystkim ciepło i spokój. Warto zamknąć wejście, aby ograniczyć wychładzanie, wybierać wodę czerpakiem, trzymać się blisko siebie i oszczędzać race sygnałowe, odpalając je dopiero wtedy, gdy w pobliżu pojawi się statek lub samolot. Jeśli na wodzie jest kilka tratw, łączy się je razem, bo większy obiekt łatwiej dostrzec z powietrza.

Najczęstsze błędy przy użyciu tratwy

Nawet dobry sprzęt nie pomoże, jeśli użyje się go nieprawidłowo. W praktyce powtarza się kilka błędów, które potrafią zniweczyć szansę na ratunek.

• Wyrzucenie kontenera po nawietrznej stronie – wiatr znosi tratwę na statek zamiast od niego.
• Wejście do wody zamiast suchą drogą z pokładu – niepotrzebne wychłodzenie i utrata sił.
• Zbyt wczesne odcięcie falenia – tratwa odpływa, zanim wszyscy wsiądą lub zanim się napełni.
• Opuszczenie statku za wcześnie – jednostka, która jeszcze się utrzymuje, jest bezpieczniejsza niż tratwa.
• Nierozwinięta kotwica morska – tratwa dryfuje szybko i oddala się od miejsca wypadku.
• Pominięty przegląd – tratwa może się nie napełnić albo mieć przeterminowane wyposażenie.

Historia największych katastrof morskich pokazuje, że tratwa ratuje życie tylko wtedy, gdy jest sprawna i użyta prawidłowo.

Przegląd i serwis

Tratwa ratunkowa spędza lata w pojemniku i ma zadziałać bezbłędnie za pierwszym razem. Dlatego wymaga okresowego przeglądu, którego nie wykonuje się samodzielnie. Tratwę oddaje się do autoryzowanej stacji serwisowej, gdzie rozpakowuje się ją, napełnia i sprawdza szczelność komór, stan butli z gazem, kompletność i daty ważności wyposażenia, a następnie pakuje na nowo.

Częstotliwość przeglądów wynika z zaleceń producenta i obowiązujących przepisów, zwykle jest to kontrola co rok lub co kilka lat. Osobno pilnuje się zwalniaka hydrostatycznego: wiele jego modeli jest jednorazowych i ma własną datę ważności, po której trzeba go po prostu wymienić, a nie serwisować. Pominięcie przeglądu to ryzyko, że w krytycznej chwili tratwa nie zadziała. W Polsce taki przegląd, nazywany legalizacją, wykonują wyspecjalizowane stacje serwisowe, a jego brak może oznaczać nie tylko ryzyko techniczne, ale też utratę ważności certyfikatu tratwy.

Podsumowanie

Tratwa ratunkowa to nie ponton, lecz sprzęt do przetrwania, który napełnia się sam po wyrzuceniu za burtę i pociągnięciu linki. Warto wiedzieć, że w kontenerze uwolni ją zwalniak hydrostatyczny nawet bez udziału człowieka, że klasę dobiera się do akwenu według normy ISO 9650, a o przeżyciu decyduje wyposażenie: zadaszenie, izolowana podłoga, kotwica morska i pakiet awaryjny. Najważniejsze zasady użycia to: najpierw kamizelki i wezwanie pomocy, wsiadanie suchą drogą oraz odcięcie falenia dopiero po zejściu wszystkich do tratwy. I jedno, o czym łatwo zapomnieć – regularny przegląd, bo od niego zależy, czy sprzęt zadziała. Więcej o samym wzywaniu pomocy znajdziesz w tekstach o sygnale mayday i ratownictwie morskim.

FAQ – tratwa ratunkowa

Jak działa tratwa ratunkowa?

Tratwę wyrzuca się za burtę w kontenerze lub walizce i pociąga przymocowaną do niej linkę. Otwiera to butlę ze sprężonym gazem, który w kilkadziesiąt sekund napełnia komory i rozkłada tratwę wraz z zadaszeniem.

Czym różni się tratwa ratunkowa od pontonu?

Tratwa ratunkowa to certyfikowany sprzęt do przetrwania z zadaszeniem, kotwicą morską i pakietem awaryjnym, napełniany automatycznie z butli. Ponton rekreacyjny nie ma tych funkcji i nie jest przeznaczony do ratowania życia na otwartej wodzie.

Kiedy odciąć linkę (falenie) tratwy?

Falenie odcina się lub zwalnia dopiero wtedy, gdy wszyscy są już w tratwie i trzeba odpłynąć od tonącego statku. Wcześniej linka utrzymuje tratwę przy jednostce i umożliwia jej napełnienie.

Co to jest zwalniak hydrostatyczny?

To urządzenie, które reaguje na ciśnienie wody i samoczynnie uwalnia tratwę w kontenerze, gdy statek tonie. Dzięki niemu tratwa wypływa i napełnia się nawet wtedy, gdy nikt nie zdążył jej wyrzucić ręcznie.

Jak często serwisować tratwę ratunkową?

Tratwę należy oddawać do autoryzowanej stacji na okresowy przegląd, zwykle co rok lub co kilka lat, zgodnie z zaleceniami producenta i przepisami. Zwalniak hydrostatyczny często jest jednorazowy i wymienia się go po upływie daty ważności.

Źródła

• Norma ISO 9650 – pneumatyczne tratwy ratunkowe
• Międzynarodowa Organizacja Morska (IMO) – konwencja SOLAS i przepisy o środkach ratunkowych
• Polski Rejestr Statków (PRS) – certyfikacja sprzętu ratunkowego
• Urząd Morski w Gdyni