17 czerwca 1920 roku, niecałe dwa lata po odzyskaniu niepodległości, generał Józef Leśniewski podpisał rozkaz o utworzeniu Szkoły Morskiej. Polska miała już około 140 kilometrów wybrzeża, ale nie miała ani portu, ani floty handlowej, ani ludzi, którzy potrafiliby ją prowadzić. Zanim szkoła morska trafiła do Gdyni, przez dekadę działała w Tczewie – bo Gdynia była wtedy wsią rybacką, a Gdańsk wolnym miastem poza polską administracją. Ten tekst porządkuje całą tę historię: od pierwszego rozkazu, przez kolejne nazwy i statki szkolne, po jednoznaczną odpowiedź, gdzie ta instytucja działa dzisiaj i czym jest ten serwis.
Sto lat szkolnictwa morskiego w pigułce
- Szkołę Morską powołano rozkazem z 17 czerwca 1920 roku w Tczewie, z dwoma wydziałami: Nawigacyjnym i Mechanicznym. Uroczyste otwarcie odbyło się 8 grudnia 1920 roku i ta data jest do dziś obchodzona jako Święto Szkoły.
- 13 sierpnia 1923 roku żaglowiec szkolny „Lwów” jako pierwszy statek pod polską banderą przekroczył równik, w rejsie z Gdańska do Brazylii.
- W 1930 roku szkoła przeniosła się do nowego kompleksu przy ulicy Morskiej w Gdyni jako Państwowa Szkoła Morska. W tym samym roku „Lwowa” zastąpił „Dar Pomorza”, kupiony rok wcześniej za 7 tysięcy funtów z datków społecznych Pomorza.
- Kolejne nazwy tej samej instytucji to: Wyższa Szkoła Morska (1968), Akademia Morska w Gdyni (ustawa z 5 grudnia 2001 roku) i Uniwersytet Morski w Gdyni (od 1 września 2018 roku).
- Uczelnia działa dziś wyłącznie pod adresem umg.edu.pl. Serwis am.gdynia.pl nie jest stroną uczelni ani jej kontynuacją – opisuje historię szkolnictwa morskiego jako część dziejów Gdyni i polskiej gospodarki morskiej.
Dlaczego pierwsza polska szkoła morska powstała w Tczewie, a nie w Gdyni?
Pierwsza polska szkoła morska powstała w 1920 roku w Tczewie, ponieważ Gdynia była wówczas wsią bez portu, a Gdańsk – wolnym miastem poza polską administracją. Tczew leżał nad Wisłą, na terytorium Polski, miał połączenie kolejowe i wolny budynek dawnego Gimnazjum Żeńskiego, w którym dało się od razu zacząć naukę.
Decyzja nie wzięła się znikąd. Już 28 listopada 1918 roku, siedemnaście dni po odzyskaniu niepodległości, Józef Piłsudski wydał rozkaz o utworzeniu Marynarki Polskiej, a w maju 1919 roku przy Ministerstwie Spraw Wojskowych powstał Departament dla Spraw Morskich, kierowany przez kontradmirała Kazimierza Porębskiego. To z tego zaplecza wyszedł rozkaz generała Leśniewskiego z 17 czerwca 1920 roku. Krytycy pytali wprost, po co krajowi bez portu i bez statków szkoła dla oficerów floty handlowej. Odpowiedź Porębskiego sprowadzała się do zasady: jest szkoła, musi być statek – i flota przyjdzie.
Szkoła ruszyła z dwoma wydziałami, Nawigacyjnym i Mechanicznym, pod kierunkiem inżyniera Antoniego Garnuszewskiego. Zajęcia rozpoczęły się jesienią 1920 roku, w cieniu wojny polsko-bolszewickiej, a uroczyste otwarcie z podniesieniem bandery Polskiej Marynarki Handlowej odbyło się 8 grudnia 1920 roku. Jeszcze w tym samym roku Departament dla Spraw Morskich przeznaczył 247 tysięcy dolarów na zakup i remont trzymasztowego barku „Nest”, któremu nadano nazwę „Lwów”. Od 1921 roku szkolili się na nim pierwsi uczniowie, a 13 sierpnia 1923 roku, w rejsie z Gdańska do Brazylii, „Lwów” jako pierwszy statek pod polską banderą przekroczył równik. Na pokładzie odbył się wtedy pierwszy chrzest równikowy w historii polskiej floty.
Przeprowadzka do Gdyni – szkoła idzie za portem
W czasie gdy w Tczewie trwały zajęcia, kilkadziesiąt kilometrów na północ działa się rzecz bez precedensu. W 1922 roku Sejm uchwalił ustawę o budowie portu w Gdyni, w 1926 roku Gdynia otrzymała prawa miejskie, a pod koniec dekady jej port przeładowywał już miliony ton towarów rocznie. Szkoła kształcąca oficerów floty handlowej nie mogła zostać nad rzeką, skoro nad zatoką wyrósł port, przez który Polska wychodziła na świat.
Przeprowadzka nastąpiła w 1930 roku. Szkoła wprowadziła się do nowo wybudowanego kompleksu przy ulicy Morskiej i zmieniła nazwę na Państwową Szkołę Morską. W tym samym roku wymieniono też statek szkolny: wysłużonego „Lwowa” zastąpiła trzymasztowa fregata kupiona w 1929 roku przez Pomorski Komitet Floty Narodowej za 7 tysięcy funtów szterlingów zebranych z datków społecznych. Dla upamiętnienia tej ofiarności jednostkę nazwano „Dar Pomorza”. 13 lipca 1930 roku na redzie Gdyni podniesiono na niej polską banderę. Więcej o tym, jak port i miasto rosły razem, piszemy w dziale Gdynia i wybrzeże.
Wojna i powojenne rozproszenie
Wrzesień 1939 roku przerwał pracę szkoły w Gdyni, ale jej nie zakończył. Już 2 grudnia 1939 roku pracownicy Państwowej Szkoły Morskiej, którzy dotarli do Wielkiej Brytanii, przedstawili odtworzonemu Ministerstwu Przemysłu i Handlu projekt zorganizowania szkoły na obczyźnie. Polska Szkoła Morska działała najpierw w Southampton, przy tamtejszym University College, gdzie 18 września 1940 roku naukę rozpoczęło 30 słuchaczy, a w latach 1943-1945 w Londynie. „Dar Pomorza” przetrwał wojnę internowany w Sztokholmie i wrócił do Gdyni w październiku 1945 roku.
Po wojnie przyszło rozproszenie innego rodzaju. 1 września 1947 roku Wydział Nawigacyjny wraz z „Darem Pomorza” przeniesiono do nowo utworzonej szkoły morskiej w Szczecinie, a w Gdyni pozostał Wydział Mechaniczny. Nawigatorzy i fregata wrócili do Gdyni w 1953 roku. Rok później uruchomiono Wydział Elektryczny, a szkole przywrócono najpierw nazwę Szkoła Morska, potem Państwowa Szkoła Morska. Obok niej działała w Gdyni także Państwowa Szkoła Rybołówstwa Morskiego – i to połączenie obu tych szkół w 1968 roku dało uczelnię akademicką: Wyższą Szkołę Morską.
Jak zmieniały się nazwy szkoły morskiej w Gdyni?
Od 1920 roku ta sama instytucja działała pod sześcioma kolejnymi nazwami: od Szkoły Morskiej w Tczewie, przez Państwową Szkołę Morską, Wyższą Szkołę Morską i Akademię Morską, po Uniwersytet Morski w Gdyni. Każda zmiana odzwierciedlała skok rangi – od szkoły zawodowej do pełnoprawnego uniwersytetu. Poniższa tabela zbiera wszystkie nazwy wraz z kontekstem.
| Lata | Nazwa | Kontekst zmiany |
|---|---|---|
| 1920-1930 | Szkoła Morska w Tczewie | Rozkaz z 17 czerwca 1920 roku; wydziały Nawigacyjny i Mechaniczny |
| 1930-1968 | Państwowa Szkoła Morska w Gdyni | Przeprowadzka za portem do kompleksu przy ul. Morskiej; w latach 1940-1945 kontynuacja w Southampton i Londynie |
| 1968-2001 | Wyższa Szkoła Morska w Gdyni | Połączenie Państwowej Szkoły Morskiej i Państwowej Szkoły Rybołówstwa Morskiego; status uczelni wyższej |
| 2001-2018 | Akademia Morska w Gdyni | Ustawa z 5 grudnia 2001 roku; rozwój badań i kierunków lądowych |
| od 2018 | Uniwersytet Morski w Gdyni | Rozporządzenie ministra gospodarki morskiej, obowiązuje od 1 września 2018 roku; uczelnia działa pod adresem umg.edu.pl |
Warto zapamiętać jedną rzecz: to nie są różne szkoły, tylko jedna ciągła instytucja, która przez sto lat zmieniała status. Uniwersytet Morski w Gdyni jest formalnym następcą prawnym Szkoły Morskiej z Tczewa, a także polskich szkół morskich działających w czasie wojny w Southampton i Londynie. Dzień 8 grudnia, data uroczystego otwarcia z 1920 roku, pozostaje świętem uczelni do dziś.
Czego uczono – od nawigacji do towaroznawstwa
Rdzeń programu pozostał ten sam od Tczewa: nawigacja i mechanika okrętowa, czyli dwa zawody, bez których statek nie wyjdzie w morze. W 1954 roku doszedł trzeci filar – elektrotechnika okrętowa, odpowiedź na coraz bardziej zelektryfikowane statki. O tym, jak te zawody wyglądają od strony pracy na mostku i w siłowni, piszemy w działach żegluga i statki oraz technika morska.
Z czasem uczelnia zaczęła kształcić także dla lądowego zaplecza gospodarki morskiej: powstały kierunki związane z towaroznawstwem, obrotem portowym, zarządzaniem i przedsiębiorczością. To naturalna kolej rzeczy – na jednego oficera na mostku przypada dziś na lądzie sztab ludzi od frachtu, odpraw i łańcucha dostaw. Jak wygląda ta strona morskiego biznesu, wyjaśniamy w dziale transport i logistyka.
Instytucje, które wyrosły wokół szkoły
Sto lat działania uczelni to nie tylko sale wykładowe. Wokół szkoły narosła cała warstwa instytucji, które przez dekady obsługiwały polską gospodarkę morską – i to właśnie ich ślady najczęściej prowadzą dziś czytelników na tę stronę.
Biblioteka powstała razem ze szkołą w Tczewie w 1920 roku; jej założycielem i pierwszym kierownikiem był dr Aleksy Majewski. Przeniesiona w 1930 roku do Gdyni, rozrosła się w największy w regionie księgozbiór piśmiennictwa morskiego: podręczników nawigacji, locji, atlasów i literatury fachowej, z którego korzystali nie tylko studenci, ale i oficerowie floty. Osobnym torem szły wydawnictwa naukowe – publikowane od dziesięcioleci serie zeszytów naukowych z prac o nawigacji, eksploatacji statków i towaroznawstwie, a w ostatnich dekadach także międzynarodowe czasopismo poświęcone nawigacji i bezpieczeństwu transportu morskiego, cytowane w obiegu światowym.
Trzecim kręgiem były laboratoria i symulatory: mostka nawigacyjnego, siłowni okrętowej, łączności. To na nich przyszli oficerowie ćwiczyli manewry i awarie, zanim po raz pierwszy odpowiadali za prawdziwy statek. Czwartym – ośrodek szkolenia zawodowego prowadzący kursy i odnowienia uprawnień dla czynnych marynarzy, przez który przewinęły się tysiące ludzi floty. Czym różnią się te ścieżki kariery i jakie dokumenty trzeba dziś zdobyć, opisujemy w dziale praca na morzu. Do tego dochodziły domy studenckie na gdyńskim Grabówku, przez pokolenia pierwszy adres ludzi przyjeżdżających nad morze ze wszystkich stron Polski.
Statki szkolne – od „Lwowa” do „Horyzontu II”
Zasada z 1920 roku – jest szkoła, musi być statek – obowiązuje nieprzerwanie od stu lat. Cztery jednostki wyznaczają kolejne epoki. „Lwów” (1921-1929) był pierwszym polskim statkiem szkolnym i pierwszym, który pod biało-czerwoną banderą przekroczył równik. „Dar Pomorza” (1930-1981) w ciągu pół wieku służby odbył ponad sto rejsów szkolnych, przepłynął około pół miliona mil morskich i wyszkolił blisko 14 tysięcy praktykantów; w latach 1934-1935 jako pierwszy polski statek opłynął świat, a od 1983 roku jest statkiem-muzeum przy Nabrzeżu Pomorskim w Gdyni, oddziałem Narodowego Muzeum Morskiego.
4 lipca 1982 roku banderę podniesiono na „Darze Młodzieży” – pierwszym żaglowcu zaprojektowanym i zbudowanym w Polsce od podstaw jako jednostka szkolna, według projektu inżyniera Zygmunta Chorenia ze Stoczni Gdańskiej. Fregata ma za sobą dwa rejsy dookoła świata: w latach 1987-1988 z przejściem wokół przylądka Horn oraz Rejs Niepodległości w latach 2018-2019, na stulecie odzyskania niepodległości – 313 dni w morzu i 38 tysięcy mil za rufą. Od 2000 roku flotę uzupełnia „Horyzont II”, statek badawczo-szkoleniowy chodzący regularnie w rejsy polarne na Spitsbergen. Sylwetki wszystkich tych jednostek i sposoby ich rozpoznawania opisujemy w dziale statki i żaglowce.
Historię „Daru Pomorza” jako statku-muzeum pokazuje krótki film Narodowego Muzeum Morskiego:
Dorobek, który został w obiegu
Najtrwalszy ślad stu lat tej szkoły jest niewidoczny z nabrzeża. To prace naukowe o bezpieczeństwie żeglugi, niezawodności urządzeń okrętowych i eksploatacji statków, które weszły do obiegu międzynarodowego i są w nim cytowane do dziś – między innymi za sprawą wydawanego w Gdyni anglojęzycznego kwartalnika o nawigacji i bezpieczeństwie transportu morskiego. Uczelnia należy też do międzynarodowego stowarzyszenia uczelni morskich IAMU i pozostaje jedną z największych uczelni morskich w Unii Europejskiej. Praktyczny wymiar tych badań – od reguł kolizyjnych po systemy ratownictwa – omawiamy w dziale bezpieczeństwo morskie.
Czy am.gdynia.pl to strona uczelni?
Nie. Serwis am.gdynia.pl nie jest stroną uczelni, nie jest jej kontynuacją i nie ma z nią formalnego związku. To niezależny portal o morzu i gospodarce morskiej, działający pod adresem, z którego uczelnia zrezygnowała po zmianie nazwy w 2018 roku.
Szukasz uczelni, nie historii?
Rekrutację, tok studiów, sprawy studenckie i kontakt z wydziałami prowadzi wyłącznie Uniwersytet Morski w Gdyni pod adresem umg.edu.pl. Tam znajdziesz aktualne informacje o studiach, kursach i badaniach. Historię szkolnictwa morskiego opisujemy na tej stronie wyłącznie jako element dziejów Gdyni i polskiej gospodarki morskiej. If you arrived here looking for the university or the old academic pages, see our note in English: about this site and the am.gdynia.pl domain.
Sto lat szkolnictwa morskiego w Gdyni – kalendarium
Pełne kalendarium 1918-2019 na jednej kartce: daty, kolejne nazwy szkoły i statki szkolne, plus zestawienie źródeł do dalszego czytania. Gotowy materiał na lekcję regionalną, referat albo pracę zaliczeniową – do wydruku i rozdania w klasie.
Najczęstsze pytania
Kiedy powstała szkoła morska w Gdyni?
Szkoła powstała w 1920 roku w Tczewie na mocy rozkazu z 17 czerwca, a uroczyste otwarcie odbyło się 8 grudnia 1920 roku. Do Gdyni przeniosła się w 1930 roku, po wybudowaniu portu, i przyjęła wtedy nazwę Państwowa Szkoła Morska.
Dlaczego pierwsza szkoła morska powstała w Tczewie?
Bo w 1920 roku Polska nie miała jeszcze portu morskiego: Gdynia była wsią, a Gdańsk wolnym miastem poza polską administracją. Tczew leżał nad Wisłą na terytorium Polski, miał dobre połączenie kolejowe i wolny budynek dawnego Gimnazjum Żeńskiego, w którym można było od razu rozpocząć zajęcia.
Jak zmieniały się nazwy uczelni morskiej w Gdyni?
Kolejno: Szkoła Morska w Tczewie (1920), Państwowa Szkoła Morska w Gdyni (1930), Wyższa Szkoła Morska (1968, po połączeniu z Państwową Szkołą Rybołówstwa Morskiego), Akademia Morska w Gdyni (ustawa z 5 grudnia 2001 roku) i Uniwersytet Morski w Gdyni (od 1 września 2018 roku). To cały czas ta sama, ciągła instytucja.
Czy am.gdynia.pl to strona Uniwersytetu Morskiego?
Nie. am.gdynia.pl to niezależny serwis o morzu i gospodarce morskiej, bez formalnego związku z uczelnią. Uniwersytet Morski w Gdyni działa wyłącznie pod adresem umg.edu.pl i tylko tam prowadzone są sprawy studenckie, rekrutacja i kontakt z wydziałami.
Gdzie szukać informacji o rekrutacji i studiach?
Wyłącznie na stronie umg.edu.pl, w zakładkach poświęconych rekrutacji i poszczególnym wydziałom. Ten serwis nie prowadzi rekrutacji, nie udziela informacji o toku studiów i nie pośredniczy w kontakcie z uczelnią.
Co się stało z „Darem Pomorza”?
Po ponad pięćdziesięciu latach służby „Dar Pomorza” został wycofany w 1982 roku, gdy banderę podniesiono na jego następcy, „Darze Młodzieży”. Od 1983 roku fregata jest statkiem-muzeum zacumowanym przy Nabrzeżu Pomorskim w Gdyni i należy do Narodowego Muzeum Morskiego w Gdańsku.
Źródła
- Uniwersytet Morski w Gdyni – materiały historyczne o dziejach uczelni, kalendarium 1920-2018 i historia statków szkolnych
- Biuletyn Informacji Publicznej Uniwersytetu Morskiego w Gdyni – historia uczelni w skrócie
- Narodowe Muzeum Morskie w Gdańsku – dokumentacja statku-muzeum „Dar Pomorza”
- Portal historyczny dzieje.pl (Polska Agencja Prasowa) – materiały o „Darze Pomorza” i rocznicach polskiej floty szkolnej
- Rozporządzenie w sprawie zmiany nazwy Akademii Morskiej w Gdyni (Dz.U. 2018 poz. 1362) oraz ustawa z 5 grudnia 2001 roku o nadaniu nazwy Akademia Morska w Gdyni
- Prasa regionalna Pomorza – opracowania o żaglowcu „Lwów” i rejsie do Brazylii w 1923 roku